निमगाव – खंडोबा
निमगाव हे खंडोबा मंदिरामुळे प्रसिद्ध असणारे गाव आहे. निमगाव हे ग्रामनाव अनेक गावांचे असल्याने ओळख पटवण्यासाठी या नावास जोड देण्याची प्रथा आहे. जुन्या काळी या निमगावजवळ नागना नावाचे गाव होते, त्यामुळे या निमगावाचा उल्लेख निमगाव – नागना असा होत असे. काळाच्या ओघात नागना गाव उद्ध्वस्त झाले आणि निमगावजवळील दावडी या दुसऱ्या गावावरून हे गाव निमगाव – दावडी या नावाने प्रसिद्ध झाले. आता हे गाव निमगाव – खंडोबा या नावाने रूढ होत आहे.
पेशवाई काळात पेशव्यांचे दिवाण चंद्रचूड यांचे येथे वास्तव्य होते, त्यामुळे या गावास ऐतिहासिक महत्त्वही आहे. हे गाव भीमा नदीकाठी वसलेले आहे; तेथील भग्न अवस्थेतील घाट व वाडे आपल्या पूर्वीच्या वैभवाची साक्ष देत आहेत.
कसे पोहोचाल
निमगाव – खंडोबा हे गाव पुणे जिल्ह्यात पुणे–नाशिक मार्गावरील खेड तालुक्याचे मुख्य ठिकाण असलेल्या राजगुरूनगरपासून ६ किमी अंतरावर आहे.
निमगावच्या उत्तरेस १.५ किमी अंतरावरील टेकडीवर खंडोबाचे मंदिर आहे. येथे थेट गाडी मार्ग मंदिराजवळ जातो. पायरी मार्गानेही येथे पोहोचता येते.
कोट व मंदिर परिसर
कोटाच्या दक्षिण बाजूने सुमारे १०० पायऱ्या चढून कोटापर्यंत जाता येते. पायरी मार्गाच्या सुरुवातीस एक पूर्वाभिमुख भैरवनाथाचे मंदिर आहे. कोटाच्या पूर्व बाजूनेही पायरी मार्ग आहे; या मार्गाच्या दक्षिण बाजूस, कोटाच्या पूर्वेस हेगडी प्रधानाचे पश्चिमाभिमुख मंदिर असून त्यात हेगडीची बैठी दगडी मूर्ती आहे.
समोरच मंदिराच्या कोटाचे पूर्व प्रवेशद्वार दिसते; या द्वारावर नगारखाना बांधलेला आहे. पूर्वद्वाराच्या दोन्ही बाजूंस छोट्या मंडपी असून त्यामध्ये दक्षिण बाजूस गणपती व उत्तर बाजूस हनुमानाची मूर्ती आहे.
मंदिराचा कोट मजबूत दगडी बांधकामाचा असून चारही बाजूंस बुरूज आहेत. या तटाची उंची सुमारे २५ फूट आहे. कोटाचा पश्चिम दरवाजा कायमस्वरूपी बंद केलेला आहे. कोटास आतील बाजूने ७६ ओवऱ्या आहेत. कोटाची फरशीबंदी लांबी १९५ फूट व रुंदी ११८ फूट आहे. या कोटाचे काम इ.स. १७६९ मध्ये बडोद्याचे सरदार मल्हारराव गायकवाड यांनी केलेले आहे.
पूर्वद्वारातून कोटात प्रवेश केला की दरवाजाच्या उत्तर बाजूस दोन घोडे व वृंदावन आहे. मंदिरासमोर तीन भव्य दीपमाळा व दोन दीपमाळांचे चौथरे आहेत. मंदिरासमोर एका मेघडंबरीत नंदीची प्रतिमा आहे.
कोटाच्या सज्यावर जाण्यासाठी उत्तर व दक्षिण बाजूंनी पायरी मार्ग आहे. कोटाच्या सज्यावरून व नगारखान्यावरून परिसराचे विहंगम दृश्य दिसते.
मंदिराची रचना
समोरच दिसते ते खंडोबाचे पूर्वाभिमुख मुख्य मंदिर. मंदिराची रचना सदर, मंडप, गर्भगृह अशी आहे. सदर पंचकमानी असून दोन्ही बाजूंच्या कमानींत सोफे आहेत; मधल्या कमानीसमोर मंडपाचे प्रवेशद्वार आहे.
मंडप घुमटाकार असून आठ कमानींनी युक्त, खांबविरहित आहे. मंडपास पूर्वद्वाराबरोबर दक्षिण व उत्तरेकडूनही दरवाजे आहेत. दक्षिण व उत्तरद्वाराच्या दोन्ही अंगांस प्रत्येकी दोन खोल्या आहेत. दक्षिण बाजूस देवाचे शेजघर आहे.
मंडपाच्या पश्चिम बाजूस गर्भगृह आहे. गर्भगृहात मध्यभागी एका योनीत खंडोबाची पंचलिंगे आहेत; ती पितळी मुखवट्याने झाकलेली असतात. त्यांच्या मागे चौथऱ्यावर धातूच्या बाणाई, खंडोबा, म्हाळसा व खंडोबा–म्हाळसा यांच्या उत्सवमूर्ती आहेत. या उत्सवमूर्तींच्या पाठीमागे भिंतीत उभी बाणाई, बसलेले खंडोबा व म्हाळसा यांच्या मोठ्या मूर्ती आहेत.
मंदिराच्या प्रदक्षिणा मार्गावर गर्भगृहाच्या पाठभिंतीस एक पश्चिमाभिमुख देवडी असून त्यामध्ये म्हाळसाबाई शिळा व महिषासुरमर्दिनी भवानीची दगडी मूर्ती आहे. मंदिराच्या परिसरात, मंदिराच्या दक्षिण बाजूस एक थडगे आहे; ते खंडोबाची निस्सीम भक्त असलेल्या मुरुळीचे असल्याचे सांगितले जाते.
मंदिराचा इतिहास
हे मंदिर निमगाव खंडोबाचे तिसरे स्थान होय. देव अरुडमल येथील धामणटेक येथे प्रथम, नंतर मुख्य मंदिरामागील टेकडीवर आणि तेथून येथे प्रकट झाल्याचे मानले जाते. या ठिकाणी रविवार, दि. २६ नोव्हेंबर १४२४, मार्गशीर्ष ५ रोजी देव लिंगरूपाने प्रकट झाले व ग्रामस्थांनी तेथे मंदिर बांधले, असे सांगितले जाते. पुढे इ.स. १७३८ मध्ये गंगाधर यशवंत व बाजी गंगाधर चंद्रचूड यांनी या मंदिराचे पुनर्निर्माण केले. मंदिराच्या गर्भगृह व मंडपावर शिखरे आहेत.
मंदिराच्या कोटाच्या पश्चिमेस एक छोटी टेकडी दिसते. या टेकडीवर एक पूर्वाभिमुख देवडी असून त्यात पंचलिंग व समोर नंदी आहे. या देवडीस कडेपठार असे म्हणतात. खंडोबाचे हे मंदिरातील स्थानाआधीचे दुसरे स्थान असून येथून देव आजच्या मंदिराच्या ठिकाणी आल्याचे मानले जाते.
ही माहिती पूर्वीच्या संकेतस्थळावरील मजकुराप्रमाणे आहे; तारखा व मजकुराबाबत स्थानिक देवस्थानाकडून खात्री करून घ्यावी.